जिन्दगी अनि यो मैदान

खेल्नेलाई चुनौती 

अनि हेर्नेलाइ मनोरन्जन

जस्तै त होइन?

खेल्नेहरुले घाम भनेनन

बर्षात अनि पानी भनेनन । 

शरिरको दुखाइ 

हारिएला कि भन्ने 

एक तमासको चिन्ता

निश्चित बर्ष पुग्छन,

शरीर कमजोर र शिथिल बन्दै जान्छ

शक्ति क्षीण बन्दै जान्छ 

त्यहा पर चौर सम्मको गन्तव्य 

सिमित घेरा हुन थाल्छन

चिने जानेका र प्रशम्सक 

पर पर हुन थाल्छन ।

शरीर मक्कदै जान्छ

मन भक्कानिन्छ 

स्मृती धमिलिन थाल्छन

परिस्थितिहरु बल्झी रहन्छन 

टेको र सहाराहरुको आशमा

उ बेलाको खेलाडीहरु

तड्पिरहन्छन,कल्पिरहन्छन

त्यसैले त जिन्दगी खेल जस्तै छ 

कहिले कतै झेल जस्तै छ

कतै बेमेल छ अनि 

कतै जालझेल छ ।

सुशीला शर्मा

तरबार  ठुलै  बोकेर  आए  कसैले।
पोशिलो नै छ पीडा दुखाए कसैले।।
चाह त थियो नि बस्ने संधै दिलमा।
गाजल नै बनायर  बगाए  कसैले।।
हट्यो त्यो जमाना दियो र टुकीको।
फुकेरबत्ती बिजुलीको निभाए कसैले।।
पुरानो  कहावद  छ  जस्ताको तस्तै।
चोपेर  केरा  चियामा  खाए  कसैले।।
हल्ला छ बढेको खरानीको भाउको।
आफ्नै घरमा आगो लगाए कसैले।।
बाँकी  छ  सेखी अझै  मेरो म संगै।
खोजेर लडाउन खोइ के पाए कसैले।।
छाम्दै  नछामी  कुदेको छ पछाडि ।
कानै छैन भन्दा नि पत्याए  कसैले।।
गुमायौ तिमिले त्यो तिम्लाइ भो घाटा।
मलाई त  आफ्नो  बनाए  कसैले।।

पसिनाले साटिएको जिवन गाथा भरिएर
दुइ छाक खाना लगाउनलाइ ज्याला गर्छौ छरिएर
माटो संग गासिएको जिबन कहिले फेरिएन
अहंकारी मालिकवाट कहिले पनि हेरिएन
संकटको भुमरिमा पानी सम्म खानु छैन
श्रम गर्ने कामदारलाइ झुपडीमा जानु छैन
फुटेका यि पाइतालाले हिंड्दै छौनी  मध्यरातमा
मजदुर र निमुखा को हुने रहिन्छ कोहि साथमा
पसिनाको यो जिवन दुख मात्र भोग्नु पर्ने
मजदुरका नेता पनि शोषक तिरै सर्नु पर्ने
मजदुरहरु बांचेका छौ छाती सधै फुल्याएर
शासकहरु बांचेका छ्न कालो धन कुमल्याएर
शासक हरु फर्की नआउन मजदुर बस्ने गरिब गाउंमा
यति पत्र कोरेको छु शासक हो तिम्रो नाउमा।

                                                                     समाजको  क्रमिक विकास संगै मानवजातिका लागी इच्छा आकांक्षा र तिनलाइ पुरा गर्न सक्ने सामर्थ्यका लागी मानिसको जिबन संघर्षरत नै रह्यो।आर्थिक तथा सामाजिक विकास को क्रम संगै मानविय सभ्यताको चरण नै पुंजिवादी रह्यो भने पुंजिवादी चरित्रलाइ नै आवस्यक तथा जिबन धान्ने स्रोत को रुपमा संसार भर नै यसलाइ अबलम्बन गरियो ।क्रमिक विकास को प्रक्रिया संगै चेतना को विकास हुंदा देखी नै मानविय जिबन निजि स्वार्थपुर्ण भाब ले नै मानिसको जिबन स्वार्थिपुर्ण ब्यबहारको रुप दियो।समाजमा भएको श्रम विभाजन एक अर्कामा स्वतन्त्र भए पनि उत्पादन क्षेत्रमा शासक वर्गको आधिपत्य रहिरहनुले उत्पादन को गतिलाइ निस्चित घेरा भित्र मुठ्ठीभर बनाइरह्यो।भविस्यका लागी आवस्यकता पर्ने उत्पादनका वस्तु तथा त्यसको निजि स्वामित्व भण्डारण उच्च नाफा संगै विकास भएको वाद नै पुंजिवाद हो ।यसमा खासगरी उत्पादन माथी अधिकार राख्ने राज्य न भै मालिक हुने र आफु अनुकुल ब्यापार गर्ने बढी मात्रामा नाफा कमाउने उद्देस्यबाट पुंजिवाद सिन्चित रहेको छ।यसलाइ संसार भर मानिसका निजि स्वामित्वमा रहेका सबै खालका उत्पादनको मालिक रहने कुरा संगै उदारवादी ढंगले यसको तिब्र विकास भयो भने यसले संग संगै आर्थिक सामाजिक राजनितिक क्षेत्रमा यसका हांगाहरु छरेर राख्यो यसको मुख्य ध्यान जुनसुकै वर्ग समुदायको उपयोग गरिराख्यो भने उनिहरुको सामुहिक स्वार्थ को हितको लागी कहिल्यै काम गरेन ।यसले मुख्य रुपमा पुंजी संकलन गरि राज्यका सबै क्षेत्रमा प्रभाब राख्ने उद्देस्यबाट नै पुंजिवादी चरित्र निर्माण भएको देखिन्छ।यसले राज्य प्रती उत्तरदायी नभै आफै कानुन बनाउने आफै संचालन गर्ने र सकेसम्म राज्यका सबै खाले सुबिधा लिने स्वार्थ समुहको वकालत गर्ने समेत गर्द्छ।यसले केहि मुठ्ठीभरलाइ फाइदा त पुर्याउंछ नै तर आम रुपमा सामुहिक स्वार्थलाइ सरोकार राख्दैन यसै प्रवृतिको जग बाट पुंजिवादी विचारको  विस्तार भएको हुनाले नै मानविय सभ्यतालाइ गिज्याइ रहेको छ भने समाजको स्वतन्त्रता र आवस्यकतालाइ निस्तेज गरि सामुहिक स्वार्थलाइ बन्देज गर्नको लागी यसको मुख्य भुमिका राज्यका सबै तहमा पुर्याउन सफल रह्यो।उत्पादनका शक्ती केन्द्र तर्फ पुंजिवादी विकासले पुर्ण रुपमा हस्तक्षेप गर्यो त्यसैको फल स्वरुप ग्रामीण क्षेत्रलाइ शहरी क्षेत्रले निल्ने र निस्तेज गर्ने पद्द्तिको रुप संगै ठुला ठुला उध्योग समेत शहर केन्द्रित बनाएर ग्रामीण क्षेत्रमा भएका कच्चा पदार्थलाइ न्युन रुपमा खरिद गर्ने र पुंजिपतिले आफ्नो अभिस्ट पुरा गर्ने समाजलाइ नै अधिग्रहण गर्ने परिपाटी को विकास हो पुंजिवाद यसले समाजको सामुहिक स्वार्थ को वास्ता नगर्ने कार्यमा रमाउंछ भने आफ्नो स्वार्थ पुर्तिको लागी हदै सम्म  गिर्ने गर्दछ।जसको परिणामले सामाजिक उपजलाइ अधिकरण गर्ने र राज्यकेन्द्रीत शक्ती समुह निर्माण गर्ने चक्र खासरुपमा पुंजिवादी ब्यबस्थाले गर्ने ब्यबहार को रुप हो।प्रथम र दोस्रो युद्द पस्चात भएको औद्योगिकरण ले पनि सामुहिक स्वार्थलाइ केन्द्रमा राख्न सकेन भने न्युन ज्याला मजदुर किसान अल्पसंख्यक लाइ भरपुर रुपमा प्रयोग गर्यो र आफ्नो अभिस्ट लक्ष्य पुरा गर्यो भने पुंजिवादलाइ नै मानवसृष्टिको सभ्यताको अन्तिम रुप हो भन्ने कुरा तर्फ उसले बढी लगानी गर्यो भने विभिन्न कालखण्डमा क्रान्ती प्रतिक्रान्ती नाम दिएर पुंजिवादी सत्ता प्राप्त गर्ने उद्देस्य नै पुंजिवाद को मुल मर्म हो यसैको परिणाम स्वरुप समाजवाद साम्यवाद को विचार अनुसरण गर्ने हरु संग यसको अन्तिम युद्द भने बांकी नै छ भन्न सकिन्छ।साथै पुंजिगत स्वार्थ समुहको पुंजिवाद बाटै खासगरी समाजवाद र साम्यवाद खतरामा छ भन्ने अनुमान लगाउन सकिन्छ।संसारमा भएका प्रथम ,दोश्रो र सन 1940 बेल्जियम र हल्याण्ड माथिको आक्रमण ,सोभियत संघमा रहेका रोमानिया र पोल्यान्ड माथी जर्मनको आक्रमण ,सन 1940 मा अमेरिकाले जर्मन मा हतियार निर्माण गर्नको लागी गरेको लगानि यि सबै घटना हरु पुंजिवादी स्वार्थी समुहबाट भएका गतिबिधी हुन।यिनले मुलरुपमा तल्लो वर्गका मानिस प्रयोग गर्छन र आफ्नो उत्सब मनांउन धेरै रहर गर्छन भन्ने कुरा पुंजिवादी चरित्रको धर्म जस्तै देखिन्छ।तत्कालिन समयमा प्रभुत्ववादी नव उपनिवेशवाद अमानविय आचरण मानविय अस्तित्व संग सरोकार राख्ने औजारको प्रयोग र होड्बाजी पुंजिवादी चरित्रले निभाएका नांगो रुप हुन यिनिहरु मानव अधिकार उसले प्रकृतिले दिएको बांच्न पाउने अधिकार माथी समेत धावा बोल्छ्न भने स्वभाब दयालु भावको राख्दैनन   ।अत समग्र रुपमा भन्दा सबैखालका चेतना र पदार्थ संग संबन्धित भएका राजनितिक विचार दर्शन समेत पुंजिवादले निल्ने हुंदा यसबाट बच्न साम्यवाद को लक्ष्य राख्ने हरुले कति  हेक्का राक्छ्न भोली को दिनमा हेर्न बांकी नै छ।

जतिवेला मानविय सभ्यताको विकासले सामाजिक रुपान्तरण को लागी संघर्षरत थियो त्यतिबेला देखी नै वर्तमानको समाज आदिम युग जहां मानिसहरूले जंगली सभ्यता को रुपमा गुफा र ओढारहरुमा जिवन ब्यतीत गर्दै अगाढी बढेको थियो।त्यही अवस्था देखी नै मुलरुपमा बलिया मानिसहरुले समुहको नेतृत्व गर्ने  गरि संघर्ष को रुपान्तरण बाटै दास युगिन अवस्थामा समाजको रुपान्तरण भयो।यस संगै मानविय धरातलहरु समुहमा बिभाजन भै समुहको नाइके रहने र भुगोल लाइ कब्जा गरि आफ्नो नियन्त्रण मा राख्ने र सोहि क्षेत्रमा बलियाहरुले कमजोर माथी आधिपत्य जमाउने ब्यबस्था सयौ वर्ष सम्म टिक्यो भने निरन्तर संघर्षबाटै सामन्तीयुगको चरणमा समाज प्रवेश गर्यो ।यस संगै मानविय  पहिचान भु स्वामित्वको एकाधिकार रङगभेदि ब्यबहार को विकास भयो नकि तत्कालिन समयमा कालो गोरो विचको बिभेद त रह्यो नै तर ऐले रहेको जस्तो जातिय बिभेद थिएन त्यतिबेला र मुल रुपमा मानविय विभेद संस्कारको रुपमा रहि रह्यो त्यसको असर ऐले सम्म को समाजले भोग्दै छ।सामाजिक अवसर बाट बन्चित गर्ने सबै कुराहरुको जिवित उदाहरण ऐले पनि कायम नै छ।यसले अझबढी रुपमा समाजलाइ जटिलता तर्फ धकेल्दै सभ्यताहिन समाजको चित्रण सयौ वर्ष गराइरहयो यसैको फल स्वरुप साना साना टुक्रा टुक्रामा बांढिएका शक्ति आर्जन गरेका भुगोल हरु नै पछि राज्य राज्यमा रुपान्तरण भए। राज्य भित्र रहेका असामाजिक तत्व जिवित रहंदै कठोर संघर्ष बाटै सामन्ती राज्य ब्यबस्थाहरु हट्दै समाज अगाडी बढ्यो ।सामन्ती युगको अन्त्य संगै वर्तमानमा भैरहेको  वर्तमानको अवस्था हो पुंजिवाद यसले खासगरी भविष्यको लागी अधिक मात्रामा आर्थिक उत्पादन बढाइ आफुलाइ मजवुत बनाउन र त्यसको असर सामाजिक राजनितिक आर्थिक पक्षमा उत्पादन लाइ बढाइ निजि स्वामित्वमा राख्ने आफुले चाहेको बखत परिचालित गरि नाफा कमाउने र आफुलाइ सामाजिक रुपमा अधिकार जमाउने व्यवस्था नै पुंजिवादी व्यवस्था हो।जुन पुंजिवादी दर्शन बाट गाइडेड भएर अगाडी बढिरहेको छ भने विस्वभरी नै यसैको अभ्यास भैरहेको छ।हरेक परिघटना बाट सामाजिक उत्तरदायित्व नहुने सामुहिक कल्याण नहुने भएको ले अझ भनौ ऐले नेपालमा भैरहेको महामारिबाट निजि अस्पताल बेखबर रहनु लाइ यसको उदाहरण लिन सकिन्छ । किनकि ति नाफा कमाउने उद्देश्य बाटै प्रेरित भएका र सामाजिक कल्याण सामुहिक हित बाट टाढा रहेका छ्न भन्ने स्पष्ट  बुझ्न सकिन्छ।पुंजिवादमा धेरै संख्याका मजदुर लाइ थोरै संख्याका मालिक ले नियन्त्रण गरि आफुलाइ आर्थिक  सामाजिक उत्पादन संग जोडदै आफुलाइ समाज नियन्त्रण गर्न सक्ने हैसियत राख्ने गरि नाफामा मात्र ध्यान दिनु सामुहिक हित प्रती ध्यान नजाने ब्यबस्था आज पनि संसारभर लागु नै छ।यहि अवस्थाबाट गुज्रेको समाजले समाजमा रहेका बिभिन्न जातजाती ,भाषा,धर्म ,क्षेत्र ,वर्गको कसरी सम्बोधन गर्न सक्छ भन्ने नै यक्ष प्रश्न हो।तसर्थ हामिले यस पुंजिवादी ब्यबस्थाबाट मुक्तिपाउनको लागी यस संग प्रत्यक्ष जोडिएका कलकारखाना ,उध्योगधन्दा ,निजि बिधालय,स्वास्थ्य संस्थाले पनि प्रत्यक्ष रुपमा राज्यको व्यवस्था माथी नै पहुंच राख्ने सामाजिक आर्थिक राजनितिक नियन्त्रण समेत मुठ्ठिभर बनाउने हुंदा सामाजिक न्याय होला त भन्ने गम्भिर प्रश्न हो ।तसर्थ वर्तमानको अवस्था भनेको सामाजिक न्याय सहितको समाजवाद नै विकल्प हो भन्न सकिन्छ।समाजको जुन संरचना छ त्यो नै विभेद्पुर्ण छ यहां सामाजिक ,आर्थिक ,राजनितिक अवसर सबै मुठ्ठीभर रहेको हुंदा नै सबै वर्ग ,लिङग,क्षेत्र समुदायको पहुचमा पुर्याउन अवसर सृजना गर्नु नै सामाजिक न्याय हुन सक्छ।सन 1860 ताका बहुत चर्चामा रहेको आदर्श  सैद्धान्तिक दर्शनको रुपमा समाजवाद थियो यस व्यबस्थालाइ अझ बढी मात्रामा ग्रहण गर्न को लागी अत्यबश्यक छ नै किनकी यो व्यवस्थामा पुंजिवादमा जस्तो मानिलिउ एउटा उध्योगले एक करोड नाफा कमायो 100 जना कामदार छ्न भने त्यहां 100 जना कामदारले 20 लाख पाउला बांकी मालिकले राख्छ भने ठिक त्यसको उल्टो अर्थात समाजवादमा जति जना कामदार छ्न सबले त्यो एक करोड को बराबरी हकदार हुन्छ्न।अझ भनौ उत्पादन का साधन माथी राज्यको नियन्त्रण रहने समान अवसर को वितरण हुने सामाजिक उत्तरदायित्व बहन हुने भएकोले समाजवाद को अभ्यास हुन जरुरी छ भनिएको हो ।यो मुल रुपमा स्थापित हुनका लागी राज्यको नेतृत्व मा समाजवाद विचार धारा र त्यसको ब्यबहारको कृयान्वयन हुनु नै मुल पक्ष हो।तसर्थ वर्गविहिन समाज सम्पति मा समाजको साझा स्वामित्व  समेत अभ्यास यहि चरणमा हुने र सबै वर्ग ,लिङग, भाषा ,धर्म  ,क्षेत्रको न्याय नै समाजवाद नै प्रमुख विकल्प भएको हुंदा सामाजिक न्याय सहित को समाजवाद वर्तमानमा आवस्यक छ भन्न सकिन्छ।

यादको  सिरानीले दिन कटाउदै,हजारौ  भरोसाका तिर्खा भर्दै दुई बर्ष बितायो उसले त्यो बिरानो मुलुकमा । घर जाने छुट्टी लियो।घर फोन गरि ल म आउछु भन्दा, घर श्रीमती छोराछोरी खुशि सङालिरहेका थिए।
टिकट लिए उसले घर लैजान छोराछोरी लाई केही नौला सर-समान सङ्गै बुढिलाई केही अनि गाउले साथिभाईलाई चक्लेट किनि झोला  बोकि उड्यो । कतारबाट नेपाल आउनको लागी देश परदेश बाट  आतुर मनहरुसँगै हबाईजहाज आय उनी । काठमाडौ यक रात बसी घर आए । दुईबर्षमा घरमा आउदा अत्यन्तै खुशी र हर्ष  थियो।त्यो साझ कस्कस्लाई के भो सबै सोध्दा,  बिदेशका आफ्ना बसाई , देशको बिकास र त्यहाको जिवनशैलि सुनाउदा सुनाउदै उज्यालो भयो ।भोलिपल्ट उनलाई ज्वरो आए जस्तो भो। खाना पनि मन भएन ।दिनमा पनि कतै निस्किएनन। बेलुका पख फेरि हनहनी ज्वरो आयो। त्यो रात पनि सुत्त्न सकेनन। भोलिपल्ट हस्पिटल गए ।उनी जचाउदा टाइफाइडको संकामा औसधि दिए । घर आए । त्यो बेलुका अलि सन्चो भयो ।बिहानपख फेरि ज्वरो आयो ।त्यो दिन त्यत्तिकै भयो। अब के गर्ने बिदेशबाट रोग आछ अरे भन्ने  हल्ला सुनेका थिए। मनको संका बड्दै गयो ।झन सार्हो भो।  उनि पर्सिपल्ट फेरि हस्पिटल गए।यत्तिन्जेलसम्म माहामारीको हल्लाले देशै सनसनी भैइसकेको थियो। भर्ना गर्न पर्छ ।अब कोरोना हस्पिटल जान पर्छ। डक्टर ले भन्दा झन अत्तालिए ।अब जानै पर्यो ।भर्ना भएर बसे ।त्यो दिन कोहि अएन कोठामा।अँध्यारो थियो ।झन आत्तिए घर फोन गरे  ल म अलि बिरामी छु स्वास फेर्न गाह्रो भाछ भन्दै। श्रीमती झन आत्तिईन ।अनि डाक्टरले  एक पटक त जाचेर गए। त्यसपछी कोहि फर्किएनन ।कोहि आएनन?शृमति सोधिरहन्थिन ।जबाफ दिए कोहि छैन ।एक जना आएर खाना ल्याएर ढोकामा राखेर गए  ल अब भोलि आउछु भन्दै फोनमा कुरा भाको थियो ।मलाई स्वास फेर्न गार्हो भाछ तिमी आउ भन्दै फोन राखेका थिए ।  भोलि बच्चालाई खाना ख्वाएर निस्किईन बाटोमा नराम्रो समाचार सुनिन  त के भाछ तिम्रो बुढालाई ?एकजना बुढाको साथिले सोधे ।अनि हंसले ठाउँ नै छोड्यो उनको। फेरि अर्कोले त्यही भन्यो ।कहिले आकाहुन? र अनि के भा ? नानाथरी प्रस्नले झन संका पैदा गर्यो। बल्लतल्ल हस्पिटल पुगिन ।कता हो राखेको भन्दाभन्दै एकजनाले को हो त भरखरै मरे । उनका हातगोडा लुला भए।  हिड्न गार्हो भयो । उता नजानु है छुन हुदैन ।अब पक्का भो रुदै भैमा ढलिन । सबै हेराहेर थिए। समयमा त्यो हुरिलाई पहिचान पाएको भए त्यो अवस्था हुनेनै थिएनकि? अपुरो परिक्षणको नातिजाले दिेेएको पिडा ।जस्लाई पर्यो उसैको त हो मुटु पोल्ने अन्यत्र किन बाडिन्थ्यो र ?उनी  बेहोसिमा नै बर्बराउछिन अब को छ मेरो यो धर्तीमा ?।उरुलाई
त केबल तमासा मात्र त हो ।
बिचबाटोमानै लास बेबारिसे बनेको छ।  श्रीमतीले समयमा उपचार पाएको भए मेरा श्रीमानको ज्यान रहन्थ्यो भन्दै दोवाटोमा लास कुरेर बसेकी छन। खै कस्ले दाहसस्कार गर्ने? हेराहेर । कस्को दाईत्व हो खै  ?
  सरकारको  बाकसबित्र नअटेर होला  ?।के गर्ने मर्ने मरेर गैइ हाल्छ्न। बाच्नेलाई कठिन हुन्छ। त्यस्तो क्षणले आजिवन रोआई रहन्छ। आफ्नो केबल आफ्नो परिबारलाई  ।आजसम्म पनि उनको सब उठ्न सकेन । उनका आफन्त पनि कोहि आएनन आउथे पनि किन ?मृत्यु लिन। उनका आँसु पनि सिद्दिए अब मेरो को छ र भन्दै दुई नाबालक छोरा लिएर पर्खिरहेकी छ्न ।कस्ले लाने घाट्सम्म?। सब गृहमा नै छाती ठोकेर अर्थचेतन अबस्थामा   दुई बालक सहित मलामिको पर्खाईमा बसेको हप्तादिन  भइसक्यो । सैनामैना



     

करिव साढे तिन महिना अघि चिनको  वुहान बाट फैलिएको कोभिड 19 ले विस्व जगत नै चुनौतिपुर्ण भयाबह को सामना गरिरहेको छ ।यसले खासगरी सामाजिक मनोविज्ञान लाइ अझ बढी आक्रान्त बनाएको छ।विस्वमा देखा  परेका महामारियुक्त परिघटनालाइ हेर्दा बिगतको इतिहासमा विभिन्न देशले यसको असर झेल्नु पर्यो भने अझ बढी रुपमा मानिसको सभ्यता र संस्कारलाइ समेत नराम्रो संग प्रहार गरिरह्यो ।विस्व जगत ले यसको मुक्ती पाउन करोडौं मानिस को ज्यान गुमाउनु पर्यो त्यो कहाली लाग्दो इतिहासलाइ फर्केर सम्झिदा इटाली र लण्डन बाट फैलिएका ब्ल्याक डेथ ,प्लेग जस्ता महामारी को इतिहास विस्वजगतमा चर्चामा छ।यति हुंदा हुंदै पनि मानविय सभ्यताको जगलाइ सोहि अवस्था बाट गुज्रीन नदिनको लागी महामारी बाट समाज भयबित भयो नै यो भन्दा अझ बढी मानिसको चेतना संग गासिएको जिबन मा क्षतविक्षत बनायो।यसमा मुख्य जिम्मेबार पक्ष राज्यको नेतृत्व तहमा रहंदा सम्म ज्ञान बिबेक र आदर्स सामाजिक मुल्यमान्यता लाइ बिर्सेर अगाडी बढेको देखिन्छ।यस्तो प्रवृतिले विकासोन्मुख देशका मानिसहरुमा अझ बढी असर पार्नु स्वभाबिक छदै छ भने जिबन को आर्थिक संकट उत्पादन क्षमतामा ह्रास देखा पर्नु ले समेत यसको असर सामाजिक रुपमा बढि भएको पाउन सकिन्छ।गरिब र अति बिपन्न देशले महामारी को अन्त्य को दिन कुरेर बस्नु पर्ने अबस्थाले आत्मबल र मानविय क्षमता मा ह्रास आउनुले समाजले थुप्रै समस्याका भारिहरु बोक्नु परेको छ।ब्ल्याक डेथ ,प्लेग जस्ता महामारी भोगेको मानविय जगत ले सामाजिक अस्तित्व बाट नयाँ पिंढिले सिक्नु पर्ने नया पाठ के सिकेर अगाडी बढ्यो भने पनि मुख्य विषय हुन सक्छ।आज सम्मको भौतिक विज्ञ।न लाइ जुन ढंग बाट अगाढी बढेर हिडेको समाज ४०० देखी ७०० वर्षको इतिहासमा फर्किदा मानविय अस्तित्व नै मेटिने गरि भयबित हुनु पर्ने अवस्थाले सामाजिक चेतनाको स्तर लाइ गिज्याइरहेको छ।सामाजिक प्राणिको उच्चतम प्राणिको रुपमा रहेको मानिसको जिवन बांच्न को लागी विज्ञानलाइ समेत चुनौती दिने अवस्था हुनु ले महामारी बाट उम्किनको लागी सामाजिक र प्राकृतिक उत्तरदायित्व लाइ समेत ख्याल गरि यस्ता भयवित अबस्थाबाट जोगिन सबै राज्यहरुले नयां पिंढिलाइ सो समबन्धमा खोज अनुसन्धान र छ्लफल को विषय अन्य अवस्थामा समेत गरिराख्नु पर्दछ यसबाट नै महामारी र सामाजिक चुनौती बाट बच्न सकिन्छ।

मानविय जगत आधुनिक सभ्यतामा प्रवेश गरे संगै पुर्वी र पस्चिमी सभ्यता बाट मानव जिवनको सामाजिक स्तरिकरण को शुरुवात भयो। साथै गांउ र नगरिय सभ्यतालाइ विभिन्न चरण मा सामाजिक उत्तरदायित्व ,सामाजिक पहिचान संस्कार लगायतका सामाजिक संरचना समाज विकासको आधार स्तम्भ नै रहि रह्यो।मानिसको आधुनिक सभ्यता को उदविकास रहेको आदिम ,दास सामन्तीयुगिन अवस्था बाट मानिसको पुरातन अवस्था बाट अघि बढेर पुंजिवादी चरणमा सम्म आइपुग्दा निकै जटिल संघर्ष कै रुपबाट रुपान्तरण भएको समाज वर्तमान को समाज हो।जतिबेला मानिसमा निजि सम्पतिको लोभ को उदय संगै उसका चाहना ले उत्पादनका साधन बिचमा घनिष्टता राख्दै अगाडी बढेको पाइन्छ।जब सामाजिक संरचना हरु ग्रामीण नगरिय सभ्यता हुंदै राज्यको विकास हुन पुग्यो सो पश्चात मानिसको सभ्यता र संस्कार पनि एक पछि अर्को हुंदै निजि सम्पती र भुगोल माथिको अधिकार लगायत बाट मानविय सामाजिक स्तरिकरण ले विभिन्न कालखण्डमा राज्यको विकासलाइ टेवा पुराइरह्यो ।यसरी राज्यको तिव्र गतिमा भएको विकास ले मानिसको पहिचानलाइ जोड्न को लागी उसको निजि स्वामित्व सहित को अधिकार लाइ स्थापित गरेसंगै सामाजिक विकासको गति निव्र गतिमा अघि बढ्यो मानिस र राज्यको अधिकार को अवस्था संगै प्राकृतिक अबयब लाइ संगै लैजान नसकेको देखिन्छ सो पस्चात समानान्तर विकास ले सापेक्षतामा काम गर्न सकेन सो स्वरुप विभिन्न शक्तिशाली र कमजोर राज्यको अबस्था रहिरह्यो सो पस्चात शक्तिशाली राज्यले कमजोर राज्य माथी उपनिवेश लाद्ने प्रवृती हाबी हुंदै गयो र सबैखाले शक्ती केन्द्र निर्माण को लागी आणविक भट्टि को उदय भै नै रह्यो  प्राकृतिक अबयब को बिरुद्द मा शक्तिशाली पुंजिवादी समपन्न मुलुक लागी नै रहे प्राकृतिक  पदार्थ माथिको अस्तित्व झन झन कमजोर बन्दै गए संगै औद्योगिक समाजले राज्यहरु बिच सधै तिक्तता प्रदान गर्यो भने अझ बढी पुंजिवादी मुलुक ले आफ्नो एकाधिकार लाइ जमाउन हर पर्यत्न गरिरह्यो ।अझ बढि रुपमा पुंजिवादी मुलुकले विज्ञान् ले आबिष्कार गरेका हरेक पदार्थ को दुरुपयोग गरे फलस्वरुप प्रथम र द्धितिय विस्व युद्द समेत विस्व समुदाय ले भोग्नु पर्यो अझ भनौ मानबिय पहिचान को संकट सभ्यता अस्तित्व लाइ मेट्ने मुख्य काममा पुंजिवादी मुलुक ले प्रयोग गरेको वैज्ञानिक रसायन नै हो र यिनिहरु नै खासमा सामाजिक अस्तित्व मेट्न उद्द्त छ्न भन्ने कुरा सजिलै अन्दाज गर्न सकिन्छ। भने प्राकृतिक अबस्थामा रहेका सबै खाले अबयबको दुरुपयोगमा तल्लिन मानबिय आचरणले  गर्दा बिभिन्न खालका महामारी ले पट्क पट्क लाखौ मानिस को ज्यान लिएको छ भने वर्तमान को अबस्थामा समेत मानविय जटिलतालाइ महामारी को रुपमा फैलिएको कोरोना भाइरस ले आक्रान्त विस्व जगतमा सबै भन्दा खतरा त अन्य मुलुकलाइ पुंजिवादी ब्यबस्थाका राज्य हरु बाट नै छ भन्ने स्पष्ट छ भने विज्ञान लाइ समेत चुनौती दिनु र पुंजिवादी मुलुकले सम्म रोकथाम गर्न नसक्नु ले शक्तिशाली राज्यको समपनन्ता मानविय विनास को लागी रासायनिक हतियार मा मात्र ध्यान गएको भन्ने देखिन्छ।तसर्थ प्रकृतिमा रहेका सबै खालका वस्तु ,पदार्थ ,जिब को रक्षा प्रती प्राकृतिक सन्तुलनको सिद्धान्त अनुरुप अघि बढदा सबै खालका महामारी बाट बच्न सकिने र मानबिय सभ्यता संकटपुर्ण अबस्था बाट गुज्रीन नदिन को लागी  खेल्ने  पुंजिवादी राज्यले बढी भन्दा ध्यान दिने र अन्य मुलुकलाइ यसको चपेटाबाट मुक्ती दिनु नै पुंजिवादी राज्यको धर्म हुन सक्छ।।

रुघाखोकी लाग्दा सधै खाई राको कुरा
चिनमा प्रयोग गर्दा खेरी भयो अरे पूरा
खाने अरे बेसार पानी
बिश्व जित्ने हतियार रैछ्नी।।

सन्सारलाई भयावह बनाउने भाईएरस
हाम्रो घरमा प्रयोग गर्ने हामी रैछौ ड्राइभर
बेसार अनि लसुन पानी मिसाउने ज्वानु
कोरोनानी भाग्छ अरे मिलाएर खानु।।

प्राबिधिक बैज्ञानिक खाना,
सन्सारले मान्दैछ देउ ध्यान
अदुवा र मरिच अनि दालचीनी पनि
चिनमा पनि यहि ख्वाई बाचे अरे तनि।।

झुटो हैन साचो कुरा नपत्याए पढ्नोस
ठुला ठुला डाक्टरका, कुरा यहि सुन्नोस
झुटो हैन पर्माणित कुरा
नआत्तिउ घरभित्र ल्याउ पूरा।।

तातो पानी बेला बेला खाने गर्नु पर्छ
तुलसी पात पनि मिसाउन पर्छ
बेला बेला कगतीको पानी खान पर्छ
यति गरेँ हामिलाइ कोरोना ले छाड्छ।।

कोरानाको औसधि लेखे
सतर्क हौ खाउ अब सबैले।।
लेखिका -विष्णु न्यौपाने।

समाज विकासको नियम त्यो परिस्थिती बाट शुरुवात हुन्छ जुन समाजको अधिकतम रुपमा रुपान्तरण हुने प्रकृया अझ जटिल परिस्थिती को रुपमा समाज का पुराना घटक र तिनका अबयबहरु बिच एक आपसमा बिरोधाभाषपुर्ण स्थिती पैदा हुने स्थिती जुन ढंग बाट जन्मन्छ त्यही बाट नै सामाजिक राजनितिक चेतना को विकासको सुचक देखापर्न थाल्दछ।जुन समाजका सामाजीक राजनितिक उदभब का रुपमा पुरातन समाज र त्यसको संरचना रहन्छ त्यस समाजमा एकात्मक सोच र त्यसले जन्माएको निकृस्ट ब्यबहार र त्यस संग सम्वन्धित सोच को विकास हुन्छ जसलाइ सामन्तवाद भनेर स्विकारिन्छ।यसलाइ अझ सरल भाषामा भन्दा समान अवसर बाट राज्यले गर्ने बन्चित नै सामन्तवाद हो जुन पुरानो शासक वर्गले गरिरहन्छ।त्यसैको प्रादुर्भाब स्वरुप सामन्तवादमा जमिनदार र किसान बिच प्रधान अन्तरबिरोध रहि भुमी,पुंजी,श्रम,संगठन माथी पुंजिपतिको एकाधिकार बाटै समाज गुज्रिरहने हुंदा मानविय सोच आवस्यकता परिपुर्ती गर्ने शिलशिलामा १९ औ शताब्दिमा ब्यापक ढंग बाट जन्मिएको विचार र दर्शन नै मार्क्सवाद हो।यसलाइ श्रमजिबी वर्गको साथै किसानको मुक्तिको सिद्धान्त रुपमा चित्रित गरिन्छ जसको स्वरुप संसारका शक्तिशाली देश हरुले समेत यो सोच र प्रवृत्तिबाट अगाडी बढेर निरन्तरताको क्रमभंगता द्वन्द्व र संघर्ष नै पदार्थ वा सामाजिक सत्ताको विकास गराइ अगाडी बढ्छ जुन द्द्न्द्धात्मक भौतिकवाद को मुल विशेषता हो भने पुरानो ब्यबस्था निषेध नगरी नयां सत्ता जन्मदैन र यसैविचमा बिरोधिहरु बिचमा शशस्त्र संघर्ष र खास संघर्ष बाट नै वस्तु या नंया चिज को जन्म हुन्छ यो नै मुलरुपमा द्वन्द्धात्मक भौतिकवाद हो ।जहां दुइ वटा वर्ग विपरित ढंगबाट आफ्नो वर्गिय स्वार्थ पुर्तिको लागी मालिक र नोकरको बिचमा द्द्न्द भैरहन्छ त्यो नै वर्ग संघर्ष हो।जहां नोकरहरु आफ्नो मुक्तिको लागी सामाजिक राजनितिक आर्थिक लडाइ लडछ्न र आफ्नो मुक्तिको लागी वर्गिय अन्तर बिरोधी भएर आफ्नो अस्तित्व रक्षा को लागि वर्गिय मुक्ति प्राप्त गर्न को लागी शान्तिपुर्ण प्रगतिशिल र हिंशात्मक हुंदै वर्गिय मुक्ती को लडाइ गर्छन सारमा त्यो नै द्द्न्द्दात्मक भौतिकवाद हो ।यसै बिचबाट जन्मिएको दासी, भुमिहिन ,नोकर, मानविय समानता को समग्रमा श्रमजिवी वर्गको मुक्तिको सिद्धान्त नै सारांशमा मार्क्सवादको जननी वा अबधारणा हो भन्न सकिन्छ।।